Tăng huyết áp là một trong những bệnh lý mãn tính phổ biến nhất trên toàn thế giới, ảnh hưởng đến hàng triệu người ở mọi độ tuổi. Mặc dù thường không gây triệu chứng rõ rệt trong giai đoạn đầu, nhưng tăng huyết áp lại âm thầm tàn phá hệ tim mạch, thận, não và các cơ quan khác. Đây chính là lý do tại sao tăng huyết áp còn được gọi là “sát thủ thầm lặng”. Bài viết dưới đây sẽ cung cấp cho bạn cái nhìn toàn diện về nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng, cách chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa tăng huyết áp một cách hiệu quả.
Tăng huyết áp là gì?
Tăng huyết áp (hay còn gọi là cao huyết áp) là tình trạng áp lực máu trong động mạch cao hơn mức bình thường trong thời gian dài. Huyết áp được xác định bằng hai chỉ số:
- Huyết áp tâm thu (số trên): Áp lực máu khi tim co bóp.
- Huyết áp tâm trương (số dưới): Áp lực máu khi tim nghỉ giữa hai nhịp đập.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), một người được coi là bị tăng huyết áp khi huyết áp tâm thu từ 140 mmHg trở lên hoặc huyết áp tâm trương từ 90 mmHg trở lên, đo nhiều lần trong các thời điểm khác nhau.
Phân loại mức độ tăng huyết áp
Dựa trên giá trị đo huyết áp, tăng huyết áp được chia thành các mức độ sau:
- Huyết áp bình thường: Tâm thu < 120 mmHg và tâm trương < 80 mmHg
- Tiền tăng huyết áp: Tâm thu 120–139 mmHg hoặc tâm trương 80–89 mmHg
- Tăng huyết áp giai đoạn 1: Tâm thu 140–159 mmHg hoặc tâm trương 90–99 mmHg
- Tăng huyết áp giai đoạn 2: Tâm thu ≥ 160 mmHg hoặc tâm trương ≥ 100 mmHg
- Tăng huyết áp cấp cứu: Tâm thu ≥ 180 mmHg hoặc tâm trương ≥ 120 mmHg kèm theo tổn thương cơ quan đích (tim, não, thận, mắt).
Nguyên nhân gây tăng huyết áp
Tăng huyết áp được chia thành 2 loại chính: tăng huyết áp nguyên phát hay thứ phát. Đây là bước đầu tiên để hiểu rõ nguyên nhân, hướng điều trị và tiên lượng lâu dài của mỗi nhóm người bệnh.
1. Tăng huyết áp nguyên phát (chiếm ~90–95%)
Mặc dù không xác định được nguyên nhân cụ thể, các chuyên gia đã chỉ ra nhiều yếu tố nguy cơ góp phần làm tăng nguy cơ mắc tăng huyết áp nguyên phát. Dưới đây là một số yếu tố đáng lưu ý:
- Tuổi cao
- Di truyền trong gia đình
- Béo phì
- Ăn mặn, nhiều chất béo
- Ít vận động
- Stress kéo dài
2. Tăng huyết áp thứ phát (chiếm ~5–10%)
Tăng huyết áp thứ phát có thể do một số bệnh lý nền gây ra, thường liên quan đến tổn thương ở các cơ quan điều hòa huyết áp hoặc do tác dụng phụ của thuốc. Ví dụ như:
- Bệnh thận mạn tính: Khi chức năng lọc máu của thận suy giảm, cơ thể giữ lại nhiều muối và nước, làm tăng áp lực trong lòng mạch và dẫn đến tăng huyết áp.
- Rối loạn tuyến thượng thận: Bao gồm u tủy thượng thận (pheochromocytoma – tiết quá nhiều adrenaline) hoặc hội chứng Cushing (cơ thể sản xuất quá nhiều cortisol), cả hai đều làm tăng huyết áp mạnh.
- Hẹp động mạch thận: Là tình trạng thu hẹp lòng động mạch cung cấp máu cho thận, khiến thận “hiểu nhầm” là huyết áp thấp và tiết ra các hormon làm huyết áp tăng lên.
- Dùng thuốc: Một số thuốc như corticoid (thuốc chống viêm), thuốc tránh thai (chứa estrogen liều cao), thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs)… có thể làm tăng giữ muối, nước hoặc ảnh hưởng đến mạch máu, từ đó gây tăng huyết áp.
Triệu chứng của tăng huyết áp
Tăng huyết áp thường tiến triển âm thầm, không có dấu hiệu cảnh báo rõ rệt trong giai đoạn đầu. Chính vì vậy, nhiều người không biết mình mắc bệnh cho đến khi phát hiện các triệu chứng bất thường hoặc biến chứng nguy hiểm xảy ra:
- Đau đầu âm ỉ, đặc biệt vào buổi sáng
- Hoa mắt, chóng mặt
- Đánh trống ngực
- Mệt mỏi, mất ngủ
- Khó thở khi gắng sức
- Chảy máu cam không rõ nguyên nhân
Hoa mắt chóng mặt là dấu hiệu của tăng huyết áp
Biến chứng nguy hiểm của tăng huyết áp
Nếu không được kiểm soát tốt, tăng huyết áp có thể gây tổn thương nghiêm trọng đến tim, não, thận và các mạch máu lớn. Những biến chứng này không chỉ làm giảm chất lượng sống mà còn đe dọa tính mạng người bệnh:
- Phì đại thất trái, suy tim, nhồi máu cơ tim
- Tai biến mạch máu não (đột quỵ)
- Suy thận mạn tính
- Xuất huyết võng mạc, giảm thị lực
- Phình tách động mạch chủ
- Tắc nghẽn mạch máu nuôi tim, gây đau thắt ngực hoặc nhồi máu cơ tim
- Suy giảm trí nhớ và sa sút trí tuệ
- Rối loạn nhịp tim
- Xơ vữa động mạch
- Biến chứng khi mang thai
Chẩn đoán tăng huyết áp
Chẩn đoán tăng huyết áp không chỉ dựa vào một lần đo, mà cần kết hợp nhiều lần đo huyết áp chính xác và đánh giá toàn diện các yếu tố nguy cơ. Ngoài ra, việc phát hiện sớm các tổn thương cơ quan đích là điều quan trọng để ngăn ngừa biến chứng nghiêm trọng.
- Đo huyết áp: Nên đo huyết áp bằng máy đo điện tử hoặc thủy ngân đạt chuẩn y tế, ở tư thế ngồi nghỉ ít nhất 5 phút, không uống cà phê hay hút thuốc trước đó 30 phút. Đo ở cả hai tay, lặp lại ít nhất 2–3 lần vào các thời điểm khác nhau trong ngày để đảm bảo kết quả chính xác.
- Xét nghiệm tổng quát: Bao gồm xét nghiệm máu (đánh giá chức năng thận, đường huyết, mỡ máu), nước tiểu (tìm protein, hồng cầu…), siêu âm tim (phát hiện phì đại tim), điện tim (kiểm tra nhịp tim), và siêu âm mạch thận nếu nghi ngờ tăng huyết áp thứ phát.
- Theo dõi huyết áp tại nhà: Người bệnh nên có máy đo huyết áp cá nhân và ghi lại chỉ số hàng ngày theo khuyến cáo của bác sĩ. Việc này giúp đánh giá hiệu quả điều trị và phát hiện sớm những biến động bất thường.
Điều trị tăng huyết áp
Điều trị tăng huyết áp là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa người bệnh và bác sĩ. Mục tiêu điều trị không chỉ là đưa huyết áp về mức bình thường mà còn phòng ngừa biến chứng và bảo vệ các cơ quan đích như tim, não, thận. Việc thay đổi lối sống là nền tảng quan trọng, bên cạnh sử dụng thuốc theo đúng chỉ định y khoa.
1. Thay đổi lối sống
Việc điều chỉnh lối sống là bước đầu tiên và cũng là nền tảng trong kiểm soát huyết áp. Đầu tiên, người bệnh cần giảm lượng muối ăn vào mỗi ngày xuống dưới 5g, vì muối làm giữ nước trong cơ thể, dẫn đến tăng huyết áp. Bên cạnh đó, cần tăng cường rau xanh, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt để bổ sung chất xơ, kali và các vi chất có lợi cho tim mạch.
Hạn chế muối giúp người bệnh kiểm soát tăng huyết áp
Chế độ ăn cần hạn chế tối đa mỡ động vật, đồ chiên xào, đồ ăn nhanh và thực phẩm chế biến sẵn, vì đây là nguồn gốc của chất béo bão hòa gây xơ vữa động mạch. Việc duy trì thói quen vận động đều đặn ít nhất 30 phút mỗi ngày, 5 ngày mỗi tuần giúp cải thiện tuần hoàn, kiểm soát cân nặng và ổn định huyết áp.
Ngoài ra, người bệnh cần tuyệt đối ngừng hút thuốc, hạn chế rượu bia… những yếu tố góp phần làm tổn thương mạch máu. Nếu đang thừa cân hoặc béo phì, việc giảm cân hợp lý sẽ mang lại hiệu quả hạ huyết áp rõ rệt. Cuối cùng, đừng quên kiểm soát stress và đảm bảo ngủ đủ giấc mỗi ngày, vì căng thẳng kéo dài cũng có thể làm huyết áp tăng cao không kiểm soát.
Xem thêm: Cách chữa tăng huyết áp bằng rau củ quả – [HIỆU QUẢ]
2. Dùng thuốc
Khi thay đổi lối sống không đủ để kiểm soát huyết áp, bác sĩ sẽ chỉ định dùng thuốc điều trị. Tùy vào mức độ tăng huyết áp, các bệnh lý kèm theo và tình trạng cơ quan đích, bệnh nhân có thể được kê một hoặc phối hợp nhiều loại thuốc. Một số nhóm thuốc phổ biến bao gồm:
- Thuốc lợi tiểu: Giúp loại bỏ muối và nước dư thừa qua nước tiểu, làm giảm thể tích tuần hoàn và hạ huyết áp.
- Thuốc chẹn beta: Làm chậm nhịp tim và giảm co bóp cơ tim, từ đó hạ áp lực máu.
- Thuốc ức chế men chuyển (ACEI): Ngăn chặn quá trình hình thành angiotensin II – một chất làm co mạch mạnh, giúp mạch máu giãn ra và giảm huyết áp.
- Thuốc chẹn kênh canxi (CCB): Làm giãn cơ trơn mạch máu và giảm sức cản ngoại biên.
- Thuốc ức chế thụ thể angiotensin (ARB): Có cơ chế tương tự ACEI nhưng ít gây ho khan.
Người bệnh cần tuân thủ tuyệt đối hướng dẫn điều trị của bác sĩ, không tự ý ngưng thuốc dù thấy huyết áp ổn định, vì điều này có thể gây tái phát và biến chứng nghiêm trọng.
Phòng ngừa tăng huyết áp hiệu quả
Phòng ngừa tăng huyết áp nên được thực hiện sớm, ngay cả khi bạn chưa có dấu hiệu bất thường về sức khỏe. Việc duy trì huyết áp ở mức ổn định không chỉ giúp phòng tránh các bệnh tim mạch mà còn bảo vệ chức năng của não, thận và mắt. Với những thay đổi đơn giản trong lối sống hàng ngày, bạn hoàn toàn có thể chủ động kiểm soát và phòng ngừa tăng huyết áp một cách hiệu quả, bền vững.
- Duy trì cân nặng lý tưởng
- Giảm muối, tăng cường rau xanh, chất xơ
- Tập luyện thể thao đều đặn
- Không hút thuốc, hạn chế rượu bia
- Giữ tâm lý thoải mái
- Khám sức khỏe và đo huyết áp định kỳ
Đối tượng có nguy cơ cao nên tầm soát tăng huyết áp thường xuyên
Việc tầm soát tăng huyết áp định kỳ là đặc biệt quan trọng đối với những người thuộc nhóm nguy cơ cao. Những đối tượng này thường có khả năng mắc bệnh cao hơn nhưng lại dễ bỏ qua các dấu hiệu sớm do bệnh diễn tiến âm thầm.
- Người trên 40 tuổi
- Người có tiền sử gia đình bị tăng huyết áp
- Người béo phì, ít vận động
- Người có bệnh lý nền: đái tháo đường, rối loạn mỡ máu…
- Phụ nữ sau mãn kinh
Tăng huyết áp là căn bệnh âm thầm nhưng nguy hiểm nếu không được kiểm soát kịp thời. Việc nhận biết sớm, điều trị đúng cách và duy trì lối sống lành mạnh có thể giúp kiểm soát tăng huyết áp hiệu quả, phòng ngừa biến chứng tim mạch và kéo dài tuổi thọ. Hãy đo huyết áp định kỳ và chủ động chăm sóc sức khỏe tim mạch của bạn ngay từ hôm nay!
—–
PHÒNG KHÁM ĐA KHOA 5 SAO HÀ NỘI
Địa chỉ: Số 288 đường Hồ Tùng Mậu – Phú Diễn – Bắc Từ Liêm – Hà Nội
Nhắn tin: m.me/phongkham5saohanoi
Fanpage: https://phongkham5saohanoi
Đường dây nóng: 19001271
Tiktok: Phòng Khám Đa khoa 5 Sao Hà Nội
