Đứng lên bị chóng mặt, tối sầm mắt khi nào chỉ là tụt huyết áp, khi nào cần kiểm tra?

Có những lúc đang nằm hoặc ngồi bình thường, vừa đứng dậy bạn đã thấy đứng lên bị chóng mặt, hoa mắt, tối sầm mắt hoặc phải vịn vào tường để giữ thăng bằng. Nếu cảm giác này chỉ kéo dài vài giây rồi tự hết, nhiều người thường cho rằng đó chỉ là do đứng dậy quá nhanh hoặc huyết áp hơi thấp. Thực tế, thay đổi tư thế có thể khiến huyết áp giảm tạm thời và gây choáng váng. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp đều đơn giản như vậy. Thiếu nước, thiếu máu, hạ đường huyết, tác dụng phụ của thuốc hoặc một số vấn đề về tim mạch cũng có thể gây triệu chứng tương tự. Vì vậy, điều quan trọng không chỉ là nhận biết đứng lên bị chóng mặt mà còn phải xem tình trạng xảy ra bao lâu, lặp lại với tần suất thế nào và có kèm dấu hiệu bất thường khác hay không.

Đứng lên bị chóng mặt có phải lúc nào cũng do tụt huyết áp?

Khi cơ thể chuyển từ nằm hoặc ngồi sang đứng, trọng lực khiến một phần máu tạm thời dồn xuống chân và vùng bụng. Bình thường, hệ thần kinh tự chủ sẽ nhanh chóng điều chỉnh bằng cách tăng nhịp tim và co mạch để duy trì lượng máu lưu thông lên não. Nếu quá trình điều chỉnh này không đáp ứng đủ nhanh, huyết áp có thể giảm và gây ra cảm giác đứng lên bị chóng mặt, lâng lâng, hoa mắt hoặc tối sầm mắt. Tình trạng này được gọi là hạ huyết áp tư thế.

Theo tiêu chuẩn thường được sử dụng trong lâm sàng, hạ huyết áp tư thế được xác định khi huyết áp tâm thu giảm từ 20 mmHg trở lên hoặc huyết áp tâm trương giảm từ 10 mmHg trở lên trong vòng 3 phút sau khi đứng từ tư thế nằm. Việc xác định cần đo huyết áp và nhịp tim ở các tư thế phù hợp, thay vì chỉ dựa vào cảm giác của người bệnh.

Tuy nhiên, một vài lần đứng lên bị chóng mặt trong thời gian rất ngắn chưa đủ để kết luận bạn bị hạ huyết áp tư thế. Triệu chứng tương tự cũng có thể xuất hiện khi:

• Cơ thể đang thiếu nước do uống ít nước, sốt, nôn hoặc tiêu chảy.
• Bạn bỏ bữa hoặc đường huyết giảm.
• Cơ thể đang thiếu máu.
• Một số loại thuốc làm huyết áp giảm hoặc ảnh hưởng đến cân bằng dịch.
• Có vấn đề về nhịp tim hoặc khả năng điều hòa huyết áp.
• Một số bệnh lý thần kinh tự chủ ảnh hưởng đến phản ứng của cơ thể khi đứng.

Vì vậy, nếu chỉ thỉnh thoảng đứng lên bị chóng mặt sau khi ngồi lâu hoặc đứng dậy quá nhanh, triệu chứng có thể chỉ là phản ứng tạm thời. Ngược lại, nếu tình trạng xuất hiện thường xuyên hoặc ngày càng rõ, bạn nên tìm nguyên nhân thay vì tự mặc định là “huyết áp thấp”.

Vì sao vừa đứng dậy đã tối sầm mắt, choáng váng?

Để hiểu vì sao đứng lên bị chóng mặt, có thể hình dung hệ tuần hoàn giống như một hệ thống phải liên tục điều chỉnh để đưa máu lên não.

• Máu tạm thời dồn xuống chân: Khi đứng lên, trọng lực khiến khoảng vài trăm mililit máu có thể tạm thời dồn xuống vùng thấp của cơ thể. Điều này làm lượng máu trở về tim giảm trong thời gian ngắn. Cơ thể bình thường sẽ phản ứng bằng cách tăng nhịp tim và co mạch để duy trì huyết áp. Nếu phản ứng bù trừ chưa đủ nhanh, lượng máu lên não có thể giảm tạm thời, khiến bạn cảm thấy choáng váng khi đứng lên, hoa mắt hoặc tối sầm mắt.
• Cơ thể điều chỉnh huyết áp chưa đủ nhanh: Hệ thần kinh tự chủ đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh nhịp tim và trương lực mạch máu khi thay đổi tư thế. Ở một số người, cơ chế này hoạt động chậm hoặc không đủ hiệu quả. Tình trạng này dễ biểu hiện rõ hơn ở người lớn tuổi, người mất nước, người đang dùng một số loại thuốc hoặc người có bệnh lý ảnh hưởng đến hệ thần kinh tự chủ. Tuy nhiên, người trẻ cũng có thể gặp chóng mặt lúc đứng dậy, đặc biệt trong những hoàn cảnh như thiếu nước, ngủ nghỉ không đầy đủ hoặc đứng lên quá nhanh.
• Đứng dậy sau khi nằm hoặc ngồi quá lâu: Một số người chỉ gặp triệu chứng vào buổi sáng sau khi ngủ dậy, sau khi ngồi làm việc trong thời gian dài hoặc sau khi nằm nghỉ lâu. Trong những trường hợp này, việc thay đổi tư thế đột ngột khiến hệ tuần hoàn phải thích nghi nhanh. Nếu khả năng điều chỉnh chưa theo kịp, cảm giác đứng lên bị chóng mặt có thể xuất hiện trong vài giây rồi giảm dần khi bạn ngồi xuống hoặc đứng yên. Đó cũng là lý do việc thay đổi tư thế từ từ thường giúp hạn chế những cơn choáng thoáng qua.

Xem thêm: Một số bài tập đơn giản hỗ trợ kiểm soát chóng mặt tại nhà

Những nguyên nhân thường gặp khiến đứng lên bị chóng mặt

Không phải tất cả trường hợp đứng lên bị chóng mặt đều có cùng nguyên nhân. Việc xác định yếu tố đi kèm sẽ giúp bác sĩ định hướng kiểm tra phù hợp hơn.

Thiếu nước

Thiếu nước là một trong những yếu tố thường gặp. Khi cơ thể mất nhiều dịch, thể tích máu lưu thông có thể giảm, khiến huyết áp dễ dao động khi đứng lên. Tình trạng này có thể xảy ra sau khi uống quá ít nước trong ngày, ra nhiều mồ hôi khi trời nóng, tập luyện hoặc lao động nặng, sốt cao, nôn ói hoặc tiêu chảy. Nếu đứng lên bị chóng mặt xuất hiện trong những hoàn cảnh trên và cải thiện khi được nghỉ ngơi, bù dịch phù hợp, nguyên nhân có thể liên quan đến tình trạng thiếu nước.

Đứng lên quá nhanh

Đây là tình huống khá phổ biến. Bật dậy ngay sau khi ngủ, đứng lên nhanh sau khi ngồi lâu hoặc thay đổi tư thế đột ngột có thể khiến cơ thể chưa kịp điều chỉnh tuần hoàn. Triệu chứng thường ngắn và tự hết khi bạn ngồi hoặc nằm xuống.

Thiếu máu

Thiếu máu làm giảm khả năng vận chuyển oxy của máu đến các mô. Một số người bị thiếu máu có thể cảm thấy mệt mỏi, yếu sức, hụt hơi khi gắng sức và dễ hoa mắt khi thay đổi tư thế. Nếu đứng lên bị chóng mặt thường xuyên đi kèm da xanh hoặc nhợt, mệt kéo dài, tim đập nhanh và giảm khả năng vận động, bác sĩ có thể cân nhắc xét nghiệm công thức máu để tìm nguyên nhân.

Xem thêm: 5 dấu hiệu thiếu máu xuất hiện khi ngủ và buổi sáng nhiều người bỏ qua

Hạ đường huyết

Bỏ bữa, ăn uống quá ít hoặc sử dụng một số thuốc điều trị đái tháo đường có thể làm đường huyết giảm. Khi đó, người bệnh có thể xuất hiện run tay, vã mồ hôi, đói cồn cào, tim đập nhanh và choáng váng. Vì vậy, không nên mặc định mọi trường hợp đứng lên bị chóng mặt đều do huyết áp thấp.

Tác dụng phụ của thuốc

Một số thuốc có thể làm tăng nguy cơ hạ huyết áp tư thế, đặc biệt là thuốc điều trị tăng huyết áp, thuốc lợi tiểu và một số thuốc tác động lên hệ thần kinh. Nếu triệu chứng bắt đầu sau khi dùng thuốc mới hoặc xuất hiện rõ hơn sau khi thay đổi liều, bạn nên trao đổi với bác sĩ. Không nên tự ý ngừng thuốc điều trị chỉ vì bị chóng mặt lúc đứng dậy.

Một số bệnh lý tim mạch hoặc thần kinh

Rối loạn nhịp tim, một số bệnh tim và các rối loạn hệ thần kinh tự chủ cũng có thể làm khả năng điều hòa huyết áp khi đứng bị ảnh hưởng. Nhóm nguyên nhân này cần được chú ý hơn nếu triệu chứng đi kèm hồi hộp, nhịp tim bất thường, đau ngực, khó thở hoặc ngất.

Làm sao nhận biết chóng mặt do tụt huyết áp tư thế?

Một cách đơn giản để định hướng là quan sát thời điểm xuất hiện và cách triệu chứng thay đổi theo tư thế.

Nếu đứng lên bị chóng mặt xuất hiện rõ ràng ngay sau khi thay đổi tư thế và cải thiện nhanh khi ngồi hoặc nằm xuống, hạ huyết áp tư thế là một khả năng cần được cân nhắc.

Tuy nhiên, bảng trên chỉ giúp định hướng chứ không thay thế chẩn đoán. Hạ huyết áp tư thế được xác định bằng việc đo huyết áp và nhịp tim ở các tư thế phù hợp. Trong thực hành, bác sĩ thường đo sau khi người bệnh nằm nghỉ rồi kiểm tra lại sau khi đứng.

Một số trường hợp có thể xuất hiện triệu chứng rất sớm, trong vòng vài giây sau khi đứng, trong khi những trường hợp khác diễn ra muộn hơn. Vì vậy, không nên chỉ dựa vào việc cơn chóng mặt kéo dài bao lâu để tự kết luận.

Đứng lên bị chóng mặt bao lâu thì được xem là bất thường?

Một cơn đứng lên bị chóng mặt chỉ kéo dài vài giây, xuất hiện sau khi đứng dậy quá nhanh và không tái diễn thường xuyên thường ít đáng lo hơn. Tình trạng này càng đáng chú ý nếu:

• Đứng lên bị chóng mặt lặp lại nhiều lần trong ngày hoặc kéo dài nhiều ngày.
• Cơn choáng kéo dài lâu hơn trước hoặc ngày càng nặng.
• Bạn phải vịn vào bàn ghế hoặc tường để tránh ngã.
• Có cảm giác gần ngất hoặc từng ngất.
• Triệu chứng vẫn xuất hiện dù đã đứng lên từ từ.
• Chóng mặt không chỉ xảy ra khi đứng mà còn xuất hiện lúc ngồi hoặc nằm.

Những dấu hiệu đi kèm cho thấy cần đi kiểm tra

Nếu đứng lên bị chóng mặt xuất hiện cùng các biểu hiện bất thường khác, bạn nên chủ động đi khám thay vì tiếp tục theo dõi kéo dài.

• Mệt mỏi kéo dài không rõ nguyên nhân.
• Da xanh hoặc nhợt nhạt.
• Tim đập nhanh, hồi hộp hoặc cảm giác nhịp tim không đều.
• Đau tức ngực.
• Khó thở hoặc hụt hơi.
• Đau đầu kéo dài hoặc khác thường.
• Nhìn mờ kéo dài.
• Ù tai hoặc mất thăng bằng rõ rệt.
• Tê hoặc yếu tay chân.
• Khó nói, nói ngọng hoặc méo miệng.
• Khát nhiều, tiểu ít hoặc có dấu hiệu mất nước.
• Từng ngất hoặc suýt ngất.

Chẳng hạn, choáng váng khi đứng lên kèm tim đập nhanh có thể khiến bác sĩ cần đánh giá tình trạng mất nước hoặc tim mạch. Trong khi đó, chóng mặt lúc đứng dậy kèm da xanh, mệt mỏi kéo dài có thể khiến bác sĩ nghĩ đến thiếu máu hoặc những nguyên nhân khác.

Đặc biệt, nếu xuất hiện yếu liệt, nói khó, méo miệng hoặc mất thăng bằng đột ngột, không nên chờ xem triệu chứng có tự hết hay không. Đây có thể là dấu hiệu của một vấn đề thần kinh cấp tính và cần được đánh giá khẩn cấp.

Khi nào đứng lên bị chóng mặt cần cấp cứu?

Không phải mọi cơn đứng lên bị chóng mặt đều cần cấp cứu. Tuy nhiên, nếu triệu chứng xuất hiện cùng các dấu hiệu nghiêm trọng dưới đây, người bệnh cần được hỗ trợ y tế ngay:

• Ngất hoặc mất ý thức.
• Đau ngực.
• Khó thở nhiều.
• Tim đập rất nhanh hoặc loạn nhịp rõ rệt kèm choáng.
• Yếu hoặc liệt một bên cơ thể.
• Nói khó, méo miệng hoặc không hiểu lời nói.
• Đau đầu dữ dội xuất hiện đột ngột.
• Lú lẫn hoặc thay đổi ý thức.
• Không thể đứng hoặc đi lại bình thường.

Đặc biệt, ngất có thể liên quan đến nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó có nguyên nhân tim mạch. Điện tâm đồ và đánh giá tim mạch có thể cần thiết ở những trường hợp phù hợp.

Làm gì để hạn chế tình trạng đứng lên bị chóng mặt?

Nếu những cơn choáng chỉ xuất hiện thoáng qua và không có dấu hiệu cảnh báo, một số thay đổi trong sinh hoạt có thể giúp hạn chế triệu chứng.

• Thay đổi tư thế từ từ: Thay vì bật dậy ngay, bạn có thể từ nằm chuyển sang ngồi, ngồi một lúc trước khi đứng, đứng lên chậm và giữ điểm tựa nếu cảm thấy chưa ổn định. Đặc biệt cẩn thận khi vừa ngủ dậy hoặc sau khi ngồi lâu.
• Uống đủ nước: Duy trì lượng nước phù hợp giúp hạn chế tình trạng mất nước, một yếu tố có thể làm hạ huyết áp tư thế rõ hơn. Mất nước do sốt, nôn, tiêu chảy hoặc đổ mồ hôi nhiều đều có thể làm triệu chứng tăng lên. Tuy nhiên, không nên tự ép uống quá nhiều nước nếu bạn đang mắc bệnh tim, bệnh thận hoặc được bác sĩ yêu cầu hạn chế dịch.
• Ăn uống đều đặn: Không nên bỏ bữa thường xuyên hoặc nhịn đói kéo dài. Nếu đứng lên bị chóng mặt đi kèm run tay, vã mồ hôi, đói cồn cào hoặc tim đập nhanh, bạn nên được đánh giá nguyên nhân thay vì chỉ dùng đồ ngọt để xử lý tạm thời.
• Rà soát thuốc đang sử dụng: Nếu triệu chứng xuất hiện sau khi bắt đầu một thuốc mới hoặc sau khi thay đổi liều, hãy trao đổi với bác sĩ. Một số thuốc điều trị huyết áp, tim mạch hoặc lợi tiểu có thể góp phần gây hạ huyết áp tư thế. Không tự ý ngừng thuốc điều trị bệnh nền vì điều đó có thể gây những rủi ro khác.
• Ngủ đủ và vận động phù hợp: Duy trì lịch ngủ ổn định và vận động đều đặn phù hợp với thể trạng có thể hỗ trợ sức khỏe tuần hoàn. Khi đang chóng mặt, không nên cố tập luyện nặng hoặc tham gia các hoạt động có nguy cơ té ngã.

Những sai lầm khiến tình trạng chóng mặt khi đứng dậy dễ tái diễn

Một số thói quen tưởng như không đáng kể lại có thể khiến đứng lên bị chóng mặt tái diễn nhiều hơn.

• Bật dậy ngay sau khi ngủ hoặc sau khi nằm nghỉ lâu.
• Uống quá ít nước trong ngày.
• Nhịn ăn hoặc ăn uống thất thường.
• Tự ý ngừng thuốc huyết áp vì nghĩ thuốc làm tụt huyết áp.
• Tự mua thuốc bổ máu khi chưa xác định có thiếu máu.
• Cho rằng mọi lần đứng lên bị chóng mặt đều chỉ là “huyết áp thấp”.
• Chủ quan dù đã từng ngất hoặc suýt ngất.
• Tiếp tục vận động hoặc lái xe khi đang choáng váng.

Một cơn chóng mặt lúc đứng dậy thoáng qua có thể không đáng lo, nhưng nếu triệu chứng lặp lại, kéo dài hoặc thay đổi tính chất, việc tìm nguyên nhân vẫn cần được ưu tiên. Đứng lên bị chóng mặt trong vài giây sau khi đổi tư thế có thể liên quan đến hạ huyết áp tư thế hoặc thay đổi tuần hoàn tạm thời. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp đều do huyết áp thấp. Thiếu nước, thiếu máu, hạ đường huyết, thuốc đang dùng, bệnh tim mạch hoặc rối loạn thần kinh cũng có thể gây triệu chứng tương tự. Nếu đứng lên bị chóng mặt xảy ra thường xuyên, kéo dài, gây ngã hoặc đi kèm ngất, đau ngực, khó thở, tim đập bất thường hay dấu hiệu thần kinh, bạn nên đi khám để được đánh giá nguyên nhân. Trong trường hợp có mất ý thức, đau ngực, khó thở nặng hoặc yếu liệt đột ngột, cần tìm kiếm cấp cứu ngay. Chủ động thay đổi tư thế từ từ, uống đủ nước phù hợp, ăn uống đều đặn và theo dõi thời điểm xuất hiện triệu chứng có thể giúp hạn chế những cơn choáng do yếu tố sinh lý. Quan trọng nhất là không tự chẩn đoán “tụt huyết áp” hoặc “thiếu máu” chỉ dựa vào cảm giác, đặc biệt khi triệu chứng đã lặp lại nhiều lần.

—–

PHÒNG KHÁM ĐA KHOA 5 SAO HÀ NỘI

Địa chỉ: Số 288 đường Hồ Tùng Mậu – Phú Diễn – Hà Nội

Nhắn tin: m.me/phongkham5saohanoi

Trang fanpage: https://phongkham5saohanoi

Đường dây nóng: 0968.458.511 – 0969.255.561

Tiktok: Phòng Khám Đa khoa 5 Sao Hà Nội